Adil Dönüşüm Nasıl Hayata Geçirilir?
Adil dönüşüm, düşük karbonlu ve iklime dayanıklı bir ekonomiye geçerken çalışanların, hanelerin, bölgelerin ve kırılgan toplulukların korunmasını amaçlayan bir yaklaşımdır. Bu süreçte ortaya çıkan maliyetlerin ve fırsatların toplum içinde dengeli biçimde paylaşılmasını, etkilenecek kesimlerin karar alma süreçlerine katılmasını ve yeni ekonomik düzende insana yakışır iş imkanlarının oluşmasını hedefler.
Adil Geçiş (Just Transition) Ne Demek? adlı yazımız için tıklayın.
Bugün adil dönüşüm, küresel iklim gündeminin en önemli başlıklarından biri haline geldi ve tartışmalar giderek hedeflerden uygulamaya yöneliyor. Adil geçiş yaklaşımı, çevresel kazanımların sosyal ve ekonomik kalkınmayla birlikte ele alınmasını gerektiriyor. Bu nedenle başarı yalnızca emisyonların ne kadar azaldığıyla ölçülmüyor. Oluşan işlerin niteliği, geçim kaynaklarının korunması, bölgelerin yeni ekonomiye hazırlanması ve toplumun sürece duyduğu güven de aynı ölçüde önem taşıyor.
Bu yazımızda adil dönüşümün nasıl hayata geçirilebileceğini etraflıca ele aldık.
Keyifli okumalar!
Yenilenebilir enerji yatırımları büyürken, sanayi düşük karbonlu üretime hazırlanırken ve ulaşım sistemleri elektrifikasyonla yeniden şekillenirken bazı sektörler, meslekler ve bölgeler ciddi bir uyum baskısıyla karşılaşabilir. Yeni teknolojiler ve iş alanları oluşsa da herkes bu fırsatlara aynı hızda erişemez. Bir fabrikanın üretim modelini yenilemesi, bir maden bölgesinin ekonomik temelinin zayıflaması ya da enerji maliyetlerindeki değişimin hane bütçelerine yansıması aynı dönüşümün farklı sonuçlarıdır. Bu etkiler her şehirde, her meslekte ve her gelir grubunda aynı biçimde yaşanmaz.
Bu nedenle adil dönüşümde planlamanın başından itibaren istihdamı, eğitimi, sosyal korumayı, bölgesel kalkınmayı ve enerjiye erişimi birlikte düşünmek gerekir.
Bu yaklaşım, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının temel ilkelerinden biri olan “kimseyi geride bırakmama” anlayışıyla da doğrudan örtüşür. Dönüşüm politikaları tasarlanırken değişimden en fazla etkilenecek çalışanlara, düşük gelirli hanelere, kırılgan gruplara ve bölgelere öncelik verilmelidir. Böylece iklim politikaları mevcut eşitsizlikleri derinleştirmek yerine fırsatlara erişimi genişleten ve dönüşümün kazanımlarını toplumun tüm kesimlerine ulaştıran bir yapıya kavuşabilir.
Adil dönüşüm için genel hedeflerin, sektörlere ve bölgelere göre hazırlanmış somut planlara çevrilmesi önem taşır. Enerji, sanayi ve istihdam politikaları aynı yönde ilerlemediğinde dönüşüm parçalı kalır. Etkili bir yol haritası ise beş temel alana dayanır.
I. Dönüşümün Etkileri Önceden Haritalanmalı
İlk adım, hangi sektörlerin, mesleklerin ve bölgelerin dönüşümden nasıl etkileneceğini belirlemektir. Bir termik santralin kapanması, santralde çalışanların ötesinde nakliye şirketlerini, küçük esnafı, yerel hizmetleri ve belediye gelirlerini de etkileyebilir. Bu nedenle analizler, doğrudan istihdam rakamlarıyla sınırlı tutulmamalı.
Her bölgenin ekonomik yapısı, iş gücü profili ve yeni yatırım kapasitesi farklıdır. Ulusal iklim hedefleri bu yerel gerçeklere göre sektörel ve bölgesel yol haritalarına ayrılmalı. Böylece riskler erken görülebilir, alternatif geçim alanları tesisler kapanmadan veya üretim modelleri değişmeden önce geliştirilebilir.
II. Çalışanlar Yeni Ekonomiye Hazırlanmalı
Yeşil dönüşüm yeni meslekler yaratıyor. Yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, bina yenileme, depolama teknolojileri, elektrikli ulaşım ve döngüsel üretim bu alanlardan bazıları. Ancak yeni işlerin oluşması, mevcut çalışanların bu fırsatlara kendiliğinden erişeceği anlamına gelmez.
Eğitim programları bölgedeki gerçek yatırım planlarıyla birlikte hazırlanmalı. Verilen eğitimin sonunda hangi işin bulunacağı, ücretin ne olacağı ve çalışanın başka bir şehre taşınmak zorunda kalıp kalmayacağı baştan düşünülmeli. Başarı, eğitim alan kişi sayısından çok kalıcı ve güvenceli işe geçen kişi sayısıyla ölçülmeli.
Yeşil Ekonomi ve Yeni Nesil İş Fırsatları adlı yazımıza göz atabilirsiniz.
III. Geçiş Döneminde Gelir ve Yaşam Koşulları Korunmalı
Bazı çalışanlar yeni bir işe hızla geçebilirken bazıları daha uzun süre desteğe ihtiyaç duyabilir. İşsizlik güvencesi, gelir desteği, erken emeklilik seçenekleri, taşınma yardımları ve işe yerleştirme hizmetleri bu dönemin temel araçlarıdır.
Haneler üzerindeki etki de hesaba katılmalı. Karbon fiyatlaması, ulaşımın elektrifikasyonu veya binaların yenilenmesi enerji faturalarını ve yaşam maliyetlerini etkileyebilir. Düşük gelirli hanelerin dönüşüm maliyetini orantısız biçimde üstlenmesini önleyecek destekler, adil dönüşüm planının başından itibaren tasarlanmalı.
IV. Kararlar Sosyal Diyalogla Alınmalı
Çalışanlar, sendikalar, işverenler, yerel yönetimler, üniversiteler ve sivil toplum karar sürecine erken aşamada katılmalı. Tamamlanmış planları topluma anlatmak, gerçek katılım için yeterli olmaz. Etkilenecek kesimlerin öncelikleri yatırım kararlarına, eğitim programlarına ve bölgesel kalkınma planlarına yansıtılmalı.
Sosyal diyalog, sahadaki bilgiyi karar masasına taşır. Aynı zamanda güveni artırır, çatışma riskini azaltır ve politikaların yönetimler değişse bile sürdürülmesini kolaylaştırır.
V. Sosyal Sonuçlar da Ölçülmeli
Adil dönüşümün başarısı emisyon verilerinin yanında istihdam, ücret, enerjiye erişim, toplumsal cinsiyet eşitliği ve bölgesel kalkınma göstergeleriyle izlenmeli. Kaç yeni iş yaratıldığı kadar bu işlerin kimlere ulaştığı ve hangi çalışma koşullarını sunduğu da açıklanmalı.
Ölçüm sistemi açık ve düzenli olduğunda kaynakların nereye aktarıldığı, hangi uygulamaların sonuç verdiği ve hangi grupların geride kaldığı görülebilir. Sosyal diyalog ile öylece adalet, genel bir temenni olmaktan çıkar ve yönetilebilir bir kamu politikası alanına dönüşür.
Adil dönüşüm ciddi ve uzun vadeli bir finansman gerektirir. Yeni enerji altyapıları, temiz üretim teknolojileri ve şebeke yatırımları kadar çalışanların eğitimi, gelir desteği, yerel ekonomilerin çeşitlendirilmesi ve küçük işletmelerin uyumu için de kaynak ayrılmalıdır.
Bu finansman kamu bütçeleri, kalkınma bankaları, uluslararası iklim fonları ve özel sektör yatırımlarının birlikte çalıştığı modellerle sağlanabilir. Karbon fiyatlandırmasından elde edilen gelirlerin dönüşümden en fazla etkilenen bölgelere yönlendirilmesi de maliyetlerin daha dengeli paylaşılmasına katkı sunabilir. Karma finansman modelleri ise kamu kaynaklarının sağladığı güvenceyle özel sermayeyi toplumsal faydası yüksek projelere çekebilir.
Kaynağın hangi bölgelere ulaştığı, kimler için istihdam yarattığı ve hanelerin üzerindeki maliyeti nasıl etkilediği de izlenmelidir. Her finansman kararında iki soru sorulmalı: Dönüşümün bedelini kim ödüyor ve oluşan değerden kim yararlanıyor?
Adil dönüşümün sahadaki karşılığı, şirketlerin yatırım kararları ve yerel yönetimlerin uygulama kapasitesiyle şekillenir. Şirketler, dönüşüm planlarının çalışanlar, tedarikçiler ve faaliyet gösterdikleri bölgeler üzerindeki etkisini önceden değerlendirmeli. Beceri geliştirme programları, kurum içi geçiş imkanları ve KOBİ’lere sunulan teknik destek bu sürecin temel araçları arasında yer alır. Net sıfır hedefleri de istihdam, ücret, iş güvenliği ve yerel ekonomik katkı göstergeleriyle birlikte izlenmelidir.
Yerel yönetimler ise bölgenin ihtiyaçlarını en yakından gören aktörlerdir. Hangi mesleklerin risk altında olduğunu, hangi grupların desteğe ihtiyaç duyduğunu ve yeni yatırımların nerede değer yaratabileceğini belirleyebilirler. Mesleki eğitim kurumları, üniversiteler, işverenler ve çalışanlar arasında kurulan yerel ortaklıklar dönüşümün hızını artırır. Böylece ulusal hedefler, her bölgenin ekonomik yapısına ve toplumsal ihtiyaçlarına uyarlanan somut programlara dönüşür.
Adil dönüşüm, Paris Anlaşması'nın başlangıç bölümünde yer alan "işgücünün adil dönüşümü ve insana yakışır işlerin oluşturulması" ilkesinin uygulanmasını desteklemek amacıyla oluşturulan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Adil Dönüşüm Çalışma Programı kapsamında COP30'un öncelikli müzakere başlıklarından biri olmuştur. Çalışma Programı çerçevesinde yürütülen diyaloglarda, iklim hedeflerine ulaşılırken ekonomik kalkınma, sosyal kapsayıcılık, istihdamın korunması, beceri dönüşümü ve kırılgan grupların desteklenmesine yönelik politika yaklaşımları ele alınmış ve ülkelerin ulusal koşullarını dikkate alan adil dönüşüm yollarının geliştirilmesine yönelik deneyim paylaşımı teşvik edilmiştir.
COP30'da kabul edilen karar ile Taraflar, adil dönüşüm alanında yalnızca diyalog ve bilgi paylaşımına dayalı mevcut yapının ötesine geçilmesi konusunda uzlaşmış ve uluslararası iş birliği, teknik destek, kapasite geliştirme ve bilgi paylaşımını güçlendirecek bir Adil Dönüşüm Mekanizmasının geliştirilmesine karar vermiştir. Bununla birlikte, mekanizmanın COP30'da doğrudan kurulması yerine, işleyişine ilişkin kurumsal ve yönetsel çerçevenin Yardımcı Organlar (SBSTA ve SBI) tarafından hazırlanması ve bu sürecin COP31'de kabul edilecek bir kararla sonuçlandırılması öngörülmüştür. Böylece adil dönüşüm gündemi, UNFCCC sürecinde kalıcı ve uygulamaya yönelik kurumsal bir yapıya dönüştürülmesi hedeflenen yeni bir aşamaya taşınmıştır.
Bu çerçevede Antalya’da gerçekleştirilecek COP31'de yürütülecek müzakerelerin temel odağını, Adil Dönüşüm Mekanizmasının operasyonel yapısının ve uygulama esaslarının belirlenmesi oluşturacak. Yardımcı Organlar tarafından hazırlanacak öneriler doğrultusunda mekanizmanın kapsamı, yönetişim yapısı, uluslararası iş birliği araçları ve gelişmekte olan ülkelere sağlanacak teknik destek ile kapasite geliştirme süreçleri değerlendirilecek. Ayrıca BAE Adil Dönüşüm Çalışma Programı kapsamında sürdürülen diyalogların çıktılarının COP31 kararlarına girdi sağlaması ve böylece adil dönüşümün iklim politikalarının sosyal boyutunu güçlendiren somut bir uygulama çerçevesine dönüştürülmesi hedefleniyor.
COP31’in Antalya’da düzenlenecek olması, Türkiye’ye adil dönüşüm yaklaşımını somut uygulamalar üzerinden anlatma fırsatı sunuyor. Zirvenin hazırlık sürecinde uygulama, kapsayıcılık ve ölçülebilir sonuçlar öne çıkıyor. Adil dönüşüm de bu başlıkları aynı çerçevede buluşturuyor.
COP31 Antalya: Türkiye İçin Neden Kritik Bir Zirve? adlı yazımıza göz atabilirsiniz.
Türkiye’nin bölgeleri dönüşümden farklı biçimlerde etkilenecek. Kömür ve karbon yoğun sanayilerle bağlantılı kentlerin ekonomik çeşitlenmeye ihtiyacı var. Büyük şehirlerde bina stoku, ulaşım ve enerji yoksulluğu öncelik kazanıyor. Tarım bölgelerinde suya erişim, iklim uyumu ve mevsimlik istihdam önem taşıyor. Turizm destinasyonlarında ise enerji, su, atık yönetimi ve yerel yaşam kalitesi birlikte ele alınmalı. Bu nedenle tek bir ulusal program yerine, ortak hedeflere dayanan bölgesel yol haritaları hazırlanması gerekiyor.
Turizm, tarım, kentleşme, su yönetimi ve enerji talebi aynı coğrafyada buluşuyor. COP31 kapsamında sunulacak yerel projeler, sosyal etki göstergeleri ve finansman modelleri başka kentlere aktarılabildiği ölçüde kalıcı değer yaratabilir.
Adil dönüşümün önündeki en büyük engellerden biri, enerji, istihdam, eğitim, sosyal politika ve bölgesel kalkınma kararlarının farklı kurumlarda, birbirinden kopuk biçimde ilerlemesidir. Ortak bir yol haritası kurulmadığında yatırımlar hızlanırken çalışanların ve yerel ekonomilerin hazırlığı geride kalabilir.
Finansman da önemli bir sorun alanıdır. Kaynaklar çoğu zaman teknoloji ve altyapıya yönelirken eğitim, gelir desteği, yerel kalkınma ve KOBİ’lerin uyumu daha sınırlı pay alır. Veri eksikliği ise hangi mesleklerin risk altında olduğunu ve hangi bölgelerin öncelikli desteğe ihtiyaç duyduğunu görmeyi zorlaştırır.
Bir diğer engel, sosyal diyaloğun sürecin geç aşamalarında başlamasıdır. Kararlardan etkilenecek kesimler planlamaya erken katılmadığında güven zayıflar ve toplumsal direnç artar. Kısa vadeli siyasi ve ekonomik baskılar da uzun vadeli dönüşüm programlarının sürekliliğini riske atabilir. Bu engelleri aşmak için kurumlar arası koordinasyon, şeffaf finansman, güvenilir veri ve kalıcı katılım mekanizmaları birlikte kurulmalıdır.
Adil dönüşüm, enerji ve ekonomi politikalarının toplumsal etkilerini baştan hesaba katan bir yönetim anlayışıdır. Emisyonların azalması önemli bir başarı ölçütüdür. Ancak dönüşümün kalitesi, insanların geçim kaynaklarını koruyabilmesi, yeni becerilere erişebilmesi, enerji maliyetlerini karşılayabilmesi ve yaşadığı bölgede gelecek kurabilmesiyle anlaşılır.
Bu nedenle adalet, sürecin sonunda eklenen bir destek başlığı olarak kalmamalı. Planlamanın, finansmanın ve uygulamanın merkezinde yer almalı. COP31 Antalya da Türkiye’ye hedeflerini yerel sonuçlara çevirebildiğini gösterme fırsatı sunuyor. Kalıcı dönüşüm, teknolojiyi, ekonomiyi ve toplumsal güveni aynı yönde ilerletebildiğimizde mümkün olur.